Artykuł 4 rozporządzenia o AI: co obowiązek kompetencji w zakresie AI oznacza dla pracodawców w 2026 roku

Wprowadzenie: dlaczego artykuł 4 znów jest na czasie

Czy w Państwa firmie korzysta się z narzędzi AI, od chatbota obsługującego klientów po oprogramowanie do wstępnej selekcji kandydatów? Obowiązuje już mało widoczny, lecz w pełni wiążący przepis unijny: artykuł 4 rozporządzenia o sztucznej inteligencji, dotyczący kompetencji w zakresie AI.

Artykuł 4 formalnie obowiązuje od 2 lutego 2025 roku. Dwa wydarzenia sprawiły jednak, że w 2026 roku znów znalazł się w centrum uwagi: zmiana wprowadzona przez unijny Omnibus cyfrowy dotyczący AI, która weszła w życie w połowie lipca 2026 roku, oraz start krajowego nadzoru i systemu kar od 2 sierpnia 2026 roku. Dla pracodawców to moment, by sprawdzić, czy ich działania w zakresie kompetencji AI to coś więcej niż dobre intencje.

Ten artykuł prostym językiem tłumaczy, czego wymaga artykuł 4, czego nie wymaga, oraz co pracodawcy powinni realnie zrobić.

Co mówi artykuł 4 rozporządzenia o AI?

Artykuł 4 jest częścią rozporządzenia o sztucznej inteligencji (rozporządzenie (UE) 2024/1689), pierwszej na świecie kompleksowej ustawy dotyczącej AI. Jego istota jest taka: dostawcy i podmioty stosujące systemy AI muszą podejmować działania wspierające rozwój kompetencji w zakresie AI wśród swojego personelu oraz innych osób, które zajmują się systemami AI w ich imieniu.

Obowiązek uwzględnia wiedzę techniczną, doświadczenie, wykształcenie i przeszkolenie każdej osoby, a także kontekst, w jakim system AI jest wykorzystywany. Innymi słowy, przepis nie narzuca jednego, sztywnego standardu. Wymaga od organizacji dopasowania działań do własnej sytuacji.

Warto zwrócić uwagę na pewien niuans. Pierwotny tekst z 2024 roku zobowiązywał organizacje do zapewnienia, w miarę możliwości, „odpowiedniego poziomu” kompetencji w zakresie AI. Po zmianie wprowadzonej przez Omnibus cyfrowy, obowiązującej od połowy lipca 2026 roku, przepis mówi teraz o obowiązku „wspierania rozwoju” kompetencji w zakresie AI i wprost zaznacza, że nie trzeba gwarantować żadnego konkretnego poziomu indywidualnego. Obowiązek pozostaje wiążący, ale stał się bardziej elastyczny dla organizacji każdej wielkości.

Co w praktyce oznacza obowiązek kompetencji w zakresie AI?

Pod względem prawnym „kompetencje w zakresie AI” zdefiniowano w rozporządzeniu jako umiejętności, wiedzę i rozumienie, które pozwalają dostawcom, podmiotom stosującym systemy AI oraz osobom, których to dotyczy, podejmować świadome decyzje w sprawie systemów AI oraz być świadomym możliwości, ryzyka i potencjalnych szkód, jakie AI może spowodować.

To coś więcej niż szkolenie techniczne. Obejmuje rozumienie, co dany system AI faktycznie robi, rozpoznawanie jego ograniczeń, takich jak ryzyko niedokładnych lub „zmyślonych” wyników, oraz wiedzę, kiedy ludzki osąd powinien mieć pierwszeństwo przed wynikiem wygenerowanym przez AI.

Zgodnie z oficjalnym zbiorem pytań i odpowiedzi Komisji Europejskiej dotyczącym artykułu 4, obowiązek nie wymaga formalnego mierzenia ani testowania wiedzy pracowników o AI. Wymaga natomiast, by organizacje podejmowały rozsądne i proporcjonalne działania, aby tę wiedzę stopniowo budować.

Kogo dotyczy ten przepis?

Artykuł 4 odnosi się do dwóch grup zdefiniowanych w rozporządzeniu: dostawców, czyli organizacji, które rozwijają lub wprowadzają na rynek systemy AI, oraz podmiotów stosujących systemy AI, czyli organizacji, które wykorzystują takie systemy we własnej działalności. Większość pracodawców trafia do tej drugiej kategorii po prostu dlatego, że korzysta z narzędzi AI w pracy.

Obowiązek wykracza poza samych pracowników. Wytyczne Komisji wyjaśniają, że obejmuje on również inne osoby działające w imieniu organizacji, takie jak osoby prowadzące działalność gospodarczą, podwykonawców czy klientów, gdy uczestniczą w obsłudze lub korzystaniu z systemu AI powiązanego z organizacją.

Przepis obowiązuje niezależnie od wielkości firmy. Zarówno mała firma korzystająca z jednego narzędzia AI do pisania tekstów, jak i międzynarodowy bank obsługujący dziesiątki systemów AI, są objęte tym obowiązkiem. Jak jednak wyjaśniono dalej, odpowiednie działania w obu przypadkach będą wyglądać zupełnie inaczej.

Jak kompetencje w zakresie AI wyglądają w praktyce?

Komisja Europejska przedstawiła praktyczne podejście, które organizacje mogą wykorzystać, planując realizację obowiązków wynikających z artykułu 4. Można je ująć w czterech krokach. Najpierw zbudować ogólne zrozumienie AI w organizacji: czym jest, jak działa i gdzie jest wykorzystywana. Następnie doprecyzować własną rolę, czyli ustalić, czy organizacja jest dostawcą, czy podmiotem stosującym system AI. Kolejny krok to ocena poziomu ryzyka wykorzystywanych systemów AI, ponieważ systemy o wyższym ryzyku wymagają bardziej dogłębnych działań. Na koniec przełożyć tę analizę na konkretne działania dostosowane do poszczególnych stanowisk, uwzględniając wiedzę techniczną danej osoby oraz kontekst, w jakim system jest wykorzystywany.

Czy Unia Europejska wymaga szkolenia lub certyfikatu w zakresie AI?

To jedno z najczęstszych nieporozumień dotyczących artykułu 4, więc warto to jasno wyjaśnić: Komisja Europejska potwierdziła w oficjalnym zbiorze pytań i odpowiedzi, że do spełnienia wymogów artykułu 4 nie jest potrzebny żaden certyfikat. Nie istnieje też obowiązkowy program nauczania, minimalna liczba godzin szkoleniowych ani zatwierdzony przez UE kurs, który automatycznie spełniałby ten obowiązek. Wytyczne Komisji są w tej kwestii jednoznaczne: nie ma jednego uniwersalnego formatu odpowiedniego dla wszystkich organizacji, a to, co jest wymagane, zależy od konkretnego kontekstu, w jakim działa dana organizacja.

Oczekuje się natomiast, że organizacje zachowają wewnętrzną dokumentację szkoleń lub działań wspierających, jakie podjęły: dowód na to, że podjęto rozsądne, dostosowane do kontekstu kroki, a nie posiadanie konkretnego certyfikatu. Komisja prowadzi ponadto na bieżąco aktualizowane zestawienie ponad czterdziestu praktycznych przykładów kompetencji w zakresie AI, zebranych od firm i instytucji publicznych, pomyślane jako źródło inspiracji, a nie lista kontrolna do odhaczenia. Dokładne odtworzenie przykładu z tego zestawienia samo w sobie nie gwarantuje zgodności z przepisami.

Jedna kwestia zasługuje na szczególną uwagę pracodawców korzystających z systemów AI wysokiego ryzyka. Artykuł 26 rozporządzenia o AI odrębnie zobowiązuje podmioty stosujące takie systemy do zapewnienia, by personel był odpowiednio przeszkolony do ich obsługi i sprawowania skutecznego nadzoru ludzkiego. Ten obowiązek istnieje niezależnie od ogólnego obowiązku kompetencji z artykułu 4 i jest od niego bardziej szczegółowy.

Co pracodawcy powinni zrobić już teraz

Formalny nadzór i system kar obowiązują od 2 sierpnia 2026 roku, więc pracodawcy powinni przejść od samej świadomości do konkretnych działań. W Polsce krajowym organem nadzoru rynku systemów AI jest Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI), powołana ustawą podpisaną przez Prezydenta 24 lipca 2026 roku, w której skład wchodzą przedstawiciele regulatorów sektorowych, w tym UOKiK, KNF, KRRiT i UKE. Komisja współpracuje w tym zakresie także z Prezesem Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO). Warto wyróżnić kilka praktycznych, niewymagających dużych nakładów kroków.

Na początek warto zmapować, jakie narzędzia AI są faktycznie wykorzystywane w organizacji, w tym te, które pracownicy mogli wdrożyć samodzielnie, jak choćby darmowe konto chatbota używane do redagowania tekstów. Trudno budować kompetencje wokół systemów, których wcześniej nie zidentyfikowano. Następnie warto podzielić pracowników według sposobu korzystania z AI, na przykład na użytkowników okazjonalnych, użytkowników regularnych oraz personel techniczny, który buduje lub konfiguruje systemy, ponieważ głębokość potrzebnego szkolenia w naturalny sposób różni się między tymi grupami. Kolejny krok to dokumentowanie podjętych działań, nawet nieformalnych, ponieważ pisemny zapis to dokładnie to, czego będą szukać organy nadzoru, a w razie sporu być może również sąd.

Na koniec warto regularnie weryfikować działania w zakresie kompetencji AI. Ponieważ zarówno sama technologia, jak i narzędzia wykorzystywane w większości organizacji zmieniają się szybko, jednorazowe szkolenie wprowadzające prawdopodobnie nie pozostanie wystarczające na długo.

Jakie umiejętności są potrzebne pracownikom

Artykuł 4 nie narzuca konkretnej listy umiejętności, ale wytyczne Komisji oraz definicje z rozporządzenia wskazują na spójny zestaw praktycznych kompetencji. Należą do nich: podstawowe zrozumienie, w jaki sposób wykorzystywane narzędzia AI generują wyniki, świadomość, że wyniki te mogą być niedokładne lub obciążone błędem, oraz umiejętność rozpoznania, kiedy decyzja wspomagana przez AI powinna zostać zweryfikowana lub odrzucona przez człowieka. Pracownicy powinni też znać konkretne ograniczenia narzędzi, z których osobiście korzystają. Ogólny chatbot wykorzystywany do tłumaczeń czy tekstów reklamowych może przecież nadal generować treści niezgodne z faktami.

W przypadku pracowników na stanowiskach bardziej intensywnie korzystających z AI istotniejsza staje się dodatkowa wiedza dotycząca ochrony danych, obowiązujących przepisów unijnych lub branżowych oraz etycznych konsekwencji decyzji wspomaganych przez AI, zwłaszcza gdy dane narzędzia są klasyfikowane jako systemy wysokiego ryzyka w rozumieniu rozporządzenia.

Warto odróżnić te codzienne kompetencje od eksperckiej wiedzy o AI. Kompetencje w zakresie AI mają wyposażyć zwykłych pracowników, na przykład dział marketingu, kadry czy obsługę klienta, w wystarczające zrozumienie, by odpowiedzialnie korzystać z narzędzi AI. Wiedza ekspercka odnosi się natomiast do głębszej wiedzy technicznej osób zajmujących się analizą danych lub tworzeniem systemów AI. Wytyczne Komisji wskazują, że osoby z odpowiednim wykształceniem w dziedzinie AI lub doświadczeniem zawodowym w tym obszarze można zwykle uznać za kompetentne w zakresie AI bez dodatkowych formalnych działań, choć organizacje powinny mimo to sprawdzić, czy ta wiedza obejmuje również konkretne wykorzystywane systemy. Większość pracodawców nie musi zamieniać każdego pracownika w specjalistę od AI: wymagany przez przepisy poziom to proporcjonalna świadomość, a nie techniczne mistrzostwo.

Praktyczne przykłady kompetencji w zakresie AI w miejscu pracy

Zespół marketingu, który korzysta z generatywnego narzędzia AI do tworzenia wpisów w mediach społecznościowych, powinien rozumieć, że narzędzie to może wygenerować wiarygodnie brzmiące, lecz nieprawdziwe stwierdzenia, i powinien weryfikować treści przed publikacją, zamiast z góry zakładać, że są one wiarygodne.

Dział kadr, który wykorzystuje AI do wstępnej selekcji kandydatów, powinien być świadomy ryzyka stronniczości w zautomatyzowanej selekcji i zadbać o to, by człowiek realnie uczestniczył w podejmowaniu ostatecznej decyzji, tym bardziej że wiele narzędzi AI do rekrutacji może zostać zaklasyfikowanych jako systemy wysokiego ryzyka w rozumieniu rozporządzenia.

Podsumowanie

Artykuł 4 rozporządzenia o AI wymaga od pracodawców czegoś stosunkowo skromnego: podjęcia rozsądnych, proporcjonalnych działań, by osoby korzystające z AI w pracy rozumiały, co ta technologia potrafi, a czego nie. Nie wymaga certyfikatu, sztywnego programu szkoleń ani osobnego stanowiska odpowiedzialnego za zgodność z przepisami dotyczącymi AI.

To, czego rzeczywiście wymaga, to autentyczny, udokumentowany wysiłek: zmapowanie sposobów wykorzystania AI, dostosowanie wskazówek do różnych stanowisk oraz ich aktualizowanie w miarę rozwoju narzędzi. Skoro polskie organy są już uprawnione do nadzoru i nakładania kar od sierpnia 2026 roku, organizacje, które wciąż nie sformalizowały choćby podstawowego podejścia do kompetencji w zakresie AI, mają dobry powód, by zrobić to teraz.

Źródła

Komisja Europejska, AI talent, skills and literacy, Shaping Europe's Digital Future

Komisja Europejska, AI Literacy – Questions & Answers, oficjalny zbiór pytań i odpowiedzi dotyczący artykułu 4

Komisja Europejska, Repository of AI Literacy Practices

Rozporządzenie (UE) 2024/1689 (rozporządzenie o AI), Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, EUR-Lex

Rozporządzenie (UE) 2026/1744, Omnibus cyfrowy dotyczący AI, EUR-Lex

Ustawa z dnia 24 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji, Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI), krajowy organ nadzoru rynku systemów AI w Polsce